Akut Pankreatit Belirtileri: Ne Zaman Acil Başvuru Gerekir?

Akut pankreatitte ağrı nasıl olur?

Ağrı genellikle karnın üst orta bölümünde başlar, sırta doğru yayılır ve dakikalar-saatler içinde şiddetlenerek sabit bir düzeye ulaşır. Hastaların çoğu öne eğildiğinde veya dizlerini karnına çektiğinde ağrının kısmen azaldığını tarif eder; sırtüstü yatmak ise ağrıyı artırabilir.

Safra koliğinden farklı olarak ağrı genellikle kısa ataklar halinde gelip geçmez; saatlerce sürer. Yemek sonrası başlayabilir, ancak her zaman belirgin bir tetikleyici bulunmaz.

Ağrıya eşlik eden diğer belirtiler

• Bulantı ve tekrarlayan kusma; kusmakla ağrının geçmemesi tipiktir
• Karında şişkinlik, gaz-gaita çıkışında azalma
• Ateş veya titreme
• Gözlerde ve ciltte sararma, idrar renginin koyulaşması (safra yolu tıkanıklığı eşlik ediyorsa)
• Hızlı kalp atımı, hızlı nefes alma, halsizlik

Tanı nasıl konur?

Güncel kılavuzlar akut pankreatit tanısını üç ölçütten en az ikisinin karşılanmasına dayandırır: pankreatitle uyumlu tipik karın ağrısı, kanda amilaz veya lipaz düzeyinin üst sınırın yaklaşık üç katını aşması ve görüntülemede pankreatit bulguları. İlk iki ölçüt karşılanıyorsa tanı için başlangıçta ileri görüntüleme şart değildir.

Enzim yüksekliğinin derecesi hastalığın ağırlığını göstermez; düşük bir lipaz değeri hafif seyri, çok yüksek bir değer de ağır seyri garanti etmez. Ayrıca enzim yüksekliği başka karın içi sorunlarda da görülebilir; bu nedenle değerler klinik tabloyla birlikte yorumlanır.

Hangi tetkikler istenir?

İlk değerlendirmede tam kan sayımı, karaciğer ve safra yolu enzimleri, bilirubin, böbrek fonksiyonları, kalsiyum, trigliserid ve CRP gibi tetkikler istenir. Batın ultrasonografisi hemen hemen her hastada yapılır; amacı safra kesesi taşı ve safra yollarında genişleme olup olmadığını göstermektir, çünkü bu bulgu tedavi planını doğrudan etkiler.

Bilgisayarlı tomografi tanının ilk saatinde rutin değildir. Tanı belirsizse, hasta beklenen sürede düzelmiyorsa ya da komplikasyon şüphesi varsa genellikle ilk 72-96 saatten sonra çekildiğinde nekroz ve koleksiyonları daha doğru gösterir. Safra yolu taşı şüphesi sürüyorsa MRCP veya endoskopik ultrason (EUS) gündeme gelir.

En sık nedenler

• Safra kesesi taşları — en sık neden; taşın safra yolu çıkışını geçici olarak tıkamasıyla gelişir
• Alkol kullanımı
• Çok yüksek trigliserid düzeyleri
• ERCP gibi girişimler sonrası gelişen pankreatit
• Bazı ilaçlar, travma, nadir anatomik ve genetik nedenler
• Nedeni belirlenemeyen (idiyopatik) olgular

Ağırlık neden hastanede değerlendirilmeli?

Akut pankreatitte ilk 24-48 saat, hastalığın seyri açısından belirleyicidir. Bu dönemde damar yoluyla sıvı desteği, ağrı kontrolü, bulantı tedavisi ve yakın izlem gerekir. Nabız, tansiyon, solunum sayısı, idrar çıkışı ve laboratuvar değerlerindeki değişim; solunum, böbrek veya dolaşım fonksiyonlarında bozulma olup olmadığını gösterir.

Kalıcı organ fonksiyon bozukluğu gelişen hastalar ağır pankreatit grubunda değerlendirilir ve yoğun bakım desteği gerekebilir. Bu ayrımı evde takip ederek yapmak mümkün değildir; bu nedenle tipik tablo varlığında hastane başvurusu önerilir.

Tedavinin ilk basamağı

Erken dönem tedavisi destek tedavisidir: kontrollü damar içi sıvı, ağrı ve bulantı kontrolü, beslenmenin hasta tolere ettikçe erken başlatılması. Enfeksiyon bulgusu olmayan hastada antibiyotik rutin olarak verilmez.

Nedene yönelik tedavi ikinci adımdır. Safra taşına bağlı olgularda kolesistektomi zamanlaması, trigliserid yüksekliğinde metabolik tedavi, alkole bağlı olgularda ise bırakma desteği planın parçasıdır.